Pracując za pierwszym stołem, technik farmaceutyczny ma ogromną rolę w działaniach profilaktycznych na rzecz półpaśca. Co powinien wiedzieć na temat tej choroby? W jaki sposób może zachęcić pacjenta do profilaktyki?
Kto jest najbardziej narażony na półpasiec? Jakie są objawy półpaśca?
Półpasiec występuje najczęściej pod postacią wysypki skórnej w okolicy tułowia [1]. Wysypka ma formę pęcherzyków na rumieniowym podłożu, którym zwykle towarzyszą dolegliwości bólowe [2]. Początkowe objawy obejmują drętwienie, świąd, mrowienie i ból o charakterze piekącym, pulsującym, często wyzwalanym poprzez dotyk. Po około 3-4 dniach w miejscu bólu pojawia się wysypka, której może dodatkowo towarzyszyć gorączka, ból głowy oraz nadwrażliwość na światło [3].
Inne postacie kliniczne to m.in. półpasiec oczny i uszny. Półpasiec oczny stanowi 10-25% wszystkich przypadków półpaśca. Jest to stan potencjalnie zagrażający wzrokowi. Wysypka typowa dla półpaśca wystąpić może wokół oczodołu, na czole, boku i czubku nosa. Może wystąpić przekrwienie spojówki, obrzęk powiek, zamglone widzenie, ból i uczucie ciała obcego w oku. W półpaścu usznym wysypka pęcherzykowa zlokalizowana jest na skórze małżowiny usznej. Może również zająć część jamy ustnej. Zmianom skórnym często towarzyszy ból ucha, szumy uszne, niedosłuch lub oczopląs [2, 3].
Grupy ryzyka i powikłania po półpaścu
Według danych opublikowanych przez Centrum e-Zdrowie w 2024 roku, liczba pacjentów z rozpoznanym półpaścem w latach 2019-2023 wynosiła w Polsce między 117 756 a 142 472 rocznie. Wiek jest najistotniejszym czynnikiem ryzyka zachorowania na półpasiec. Gwałtowny wzrost zachorowań obserwuje się po ukończeniu 50. roku życia. Częstość występowania półpaśca i rozwoju powikłań zwiększa się również u osób obniżoną odpornością oraz pacjentów z chorobami przewlekłymi [1]. Półpasiec dotyka najczęściej osoby starsze, często leczące się na kilka chorób przewlekłych, dlatego edukacja na temat możliwości profilaktyki półpaśca powinna być kierowana przede wszystkim do tej grupy pacjentów.
Poważnym wyzwaniem mogą być powikłania po przechorowaniu półpaśca. Najczęściej występującym powikłaniem półpaśca jest neuralgia popółpaścowa. Występuje ona nawet u 30% chorych, a jej leczenie jest długotrwałe i często nieskuteczne. Prowadzi to do znacznie obniżonej jakości życia pacjenta oraz przewlekłego cierpienia [2]. Zachorowanie na półpasiec może wiązać się z zaostrzeniem chorób przewlekłych [1]. Przy wywiadzie z pacjentem, który pyta o kolejny preparat przeciwbólowy na przedłużające się, przewlekłe bóle warto dopytać, czy nie przechorował niedawno półpaśca. Pacjent może nie być świadomy możliwości wystąpienia tego typu powikłań.
Zakaźność półpaśca. Czy można zarazić się półpaścem od osoby chorej na półpasiec?
Ospę wietrzną i półpasiec wywołuje ten sam wirus VZV (wirus ospy wietrznej i półpaśca). Nie można zrazić się półpaścem od osoby chorej na półpasiec. Półpasiec jest reaktywacją uśpionego, przewlekłego zakażenia wirusem ospy wietrznej i półpaśca (VZV), do którego dochodzi po osłabieniu odporności, co zwykle ma miejsce wiele lat po przebyciu ospy wietrznej. Osoba, która nie chorowała na ospę wietrzną ani nie została zaszczepiona przeciwko ospie wietrznej, po kontakcie z chorym na półpasiec może zachorować na ospę wietrzną. Półpasiec jest jednak znacznie mniej zaraźliwy niż ospa wietrzna. Szacuje się, że o ile po kontakcie z ospą wietrzną zachoruje 9 na 10 osób wrażliwych na zachorowanie, to po kontakcie z półpaścem około 4 na 10 wrażliwych osób. Zawsze należy poinformować pacjenta o ryzyku transmisji wirusa na osobę, która nie chorowała na ospę wietrzną bądź nie była szczepiona. Jest to szczególnie ważne w przypadku osób starszych ze względu na kontakt z wnukami. W celu zapobiegania rozprzestrzenianiu się wirusa należy zakrywać miejsca pokryte wykwitami skórnymi [3, 4].
Szczepienie przeciw półpaścowi
Technik farmaceutyczny odgrywa ważną rolę w propagowaniu profilaktyki półpaśca. Osobom starszym, zwłaszcza tym, które leczą się na wiele chorób przewlekłych powinno się rekomendować szczepienie przeciw półpaścowi. W Polsce dostępna jest szczepionka inaktywowana (rekombinowna) przeciw półpaścowi (RZV, ang. recombinant zoster vaccine) zawierająca glikoproteinę E VZV i system adiuwantowy AS01B. Preparat jest wskazany do czynnego uodpornienia celem zapobiegania półpaścowi oraz neuralgii popółpaścowej wśród osób w wieku ≥50 roku życia oraz u osób ≥18 roku życia, które należą do grup zwiększonego ryzyka. Ważne znaczenie ma fakt, że dla osób po ukończeniu 65. roku życia chorujących na choroby przewlekłe wymienione na liście leków refundowanych Ministerstwa Zdrowia (MZ), szczepienie przeciw półpaścowi jest bezpłatne. Dla pacjentów powyżej 18 roku życia, którzy chorują na choroby wymienione na liście leków refundowanych MZ, szczepienie przeciw półpaścowi objęte jest 50% refundacją. [1].
Wykazano, że u osób w wieku ≥50 roku życia szczepionka rekombinowana zmniejsza ryzyko zachorowania na półpasiec o >90% a także zmniejsza ryzyko neuralgii popółpaścowej o 91,2% u osób w wieku ≥50 lat i o 88,8% u osób w wieku ≥70 lat [5].
Należy poinformować pacjenta, że szczepionkę przeciw półpaścowi przyjmuje się w schemacie dwudawkowym, a odstęp pomiędzy dawkami powinien wynosić między 2 a 6 miesięcy. W uzasadnionych przypadkach odstęp ten można skrócić do 1 miesiąca. W związku z danymi potwierdzającymi długotrwałą skuteczność szczepionki, nie zaleca się podawania dawek przypominających. Szczepionkę RZV można podawać jednocześnie z innymi szczepionkami podczas jednej wizyty [1, 5].
Przebycie półpaśca nie chroni przed kolejnym zachorowaniem, przeciwnie wskazuje na skłonność do jego wystąpienia. Oszacowano, że ryzyko nawrotu półpaśca w ciągu 10 lat od pierwszego epizodu wynosi około 10%. Zaleca się szczepienie osobom po przebyciu półpaśca na takich samych zasadach jak populacji ogólnej. Nie należy podawać szczepionki w czasie aktywnego półpaśca, w takiej sytuacji szczepienie odraczamy do czasu ustąpienia ostrych objawów choroby. Neuralgia popółpaścowa i inne trwałe powikłania półpaśca nie stanowią wskazań do odraczania szczepienia RZV. Szczepionkę przeciw półpaścowi można podawać także osobom zaszczepionym przeciw ospie wietrznej [1].
Rola techników farmaceutycznych w profilaktyce półpaśca
Technik farmaceutyczny odgrywa istotną rolę w edukacji pacjentów w zakresie szczepień przeciw półpaścowi. Przy okazji rozmowy z pacjentem, szczególnie z grupy ryzyka, może poinformować o chorobie, dostępności szczepień, skierować pacjenta do lekarza w celu uzyskania recepty na szczepienie refundowane i możliwości zaszczepienia się w aptecznym punkcie szczepień.
Badanie ankietowe przeprowadzone w 2024 roku na grupie 1137 Polaków wykazało, iż jedynie 47% ankietowanych miało świadomość istnienia szczepionki przeciw półpaścowi, a chęć zaszczepienia deklarowało 63,7% [6].
Bibliografia:
- Kuchar E i wsp. Szczepienia przeciw półpaścowi. Zalecenia grupy ekspertów polskich towarzystw naukowych – aktualizacja 2025. Vaccination against shingles. Recommendations of a group of experts from Polish scientific societies – update 2025
- Kuchar E. Półpasiec objawyprzyczyny, powikłania, leczenie. https://www.mp.pl/pacjent/choroby-zakazne/choroby/zakazenia-wirusowe/158210,polpasiec-objawy-przyczyny-powiklania-leczenie
- Bujnowska-Fedak M., Węgierek P., Pacjent z półpaścem w praktyce lekarza rodzinnego, Forum Medycyny Rodzinnej 2018, tom 12, nr 3, 107-114.
- Kuchar E. Półpasiec – od kiedy i do kiedy chory zaraża, czy może zarazić ospą wietrzną? https://www.mp.pl/pacjent/pediatria/lista/82118,polpasiec-od-kiedy-i-do-kiedy-chory-zaraza-czy-moze-zarazic-ospa-wietrzna
- NIZP-PZH-PIB Półpasiec https://szczepienia.pzh.gov.pl/szczepionki/polpasiec/
- Grudziąż-Sękowska I wsp. Public Awareness and Willingness to Vaccinate Against Herpes Zoster: A Nationwide Cross-Sectional Study in Poland, Vaccines 2024, 12, 13935
