Rola technika farmaceutycznego w obszarze nadkonsumpcji leków jest znacząca – to przecież technik farmaceutyczny jest często tą pierwszą linią kontaktu z pacjentem, jako pierwszy słyszy opis objawów, obserwuje zachowanie czy sposób myślenia pacjenta i w konsekwencji ma szansę zatrzymać mechanizm kupowania leków na zapas, dublowania terapii oraz sięgania po kolejne, coraz to nowsze preparaty bez realnej potrzeby.
Dlaczego pacjenci stosują tak dużo produktów?
Nie mając przed sobą żadnych raportów, danych statystycznych czy innych dokumentów, każdy z nas, farmaceutów i techników farmaceutycznych, z pełnym przekonaniem powie, że Polacy stosują dużo leków. Dużo za dużo. Jak wspólnie możemy temu zaradzić?
Spożycie leków i suplementów diety wiąże się z chęcią utrzymania dobrego zdrowia i aktywnego starzenia się. To w pełni zrozumiałe. Jednak w rezultacie obserwuje się rosnącą medykalizację współczesnego społeczeństwa. Traktujemy naturalnie zachodzące procesy starzenia się jako dolegliwości, które chcemy i możemy „wyleczyć”. W dobie produktów na stres, zakwaszenie organizmu, cellulit i pierwsze zmarszczki na każdy problem jesteśmy w stanie coś poradzić. Liczne reklamy leków i suplementów diety obiecują przecież gwarantowany efekt!
Spożycie leków jest determinowane przez różne czynniki psychograficzne. Osoby starsze mają tendencję do zażywania większej ilości leków niż osoby młode, nie tylko dlatego, że mają więcej przewlekłych schorzeń, ale także ze względu na skłonność do samoleczenia. Według autorów przeglądu systematycznego z 2014 roku czynnikami, które wpływają dodatnio na nadkonsumpcję leków u osób starszych są płeć żeńska, skłonność do dokonywania zakupów, depresja, zależność funkcjonalna, niedawna hospitalizacja, ograniczenie aktywności i brak aktywności fizycznej. Co ciekawe, w Hiszpanii ilość stosowanych leków OTC wraz z wiekiem maleje, co jest zupełnie odwrotnym trendem niż obserwujemy to w Polsce.
Interesujące jest również to, że są osoby, które oceniają swój stan zdrowia jako dobry i bardzo dobry, jednocześnie deklarując przyjmowanie zarówno leków na receptę, jak i OTC. Przypuszczalnie są to osoby skupione na zdrowiu, martwiące się jego utratą lub osoby, których potrzeby medyczne nie zostały odpowiednio rozpoznane lub zaspokojone.
Kiedy pacjenci stosują za dużo leków?
W praktyce aptecznej obserwujemy tak naprawdę 3 główne sytuacje, w których pacjenci stosują za dużo leków:
- Samoleczenie bez pełnej wiedzy o przeznaczeniu produktu, jego składzie i prawidłowym dawkowaniu.
- Kumulowanie tych samych substancji (lub należących do tej samej grupy) pod różnymi nazwami handlowymi.
- Sięganie po leki zamiast po diagnostykę, zmianę stylu życia i wprowadzenie dobrych nawyków.
Technik farmaceutyczny jest w stanie przerwać każdy z tych schematów.
Co możesz zrobić za pierwszym stołem?
Nie chodzi o to, aby zabraniać pacjentowi kupna produktu, czy też negować sens podjęcia próby łagodzenia jakiejś dolegliwości. Pamiętajmy, że grupą pacjentów, których przede wszystkim dotyczy nadkonsumpcja leków i suplementów diety, są seniorzy, a wobec nich należy być szczególnie uważnym i empatycznym. Cel jest taki, aby kierować decyzję pacjenta w stronię racjonalnego postępowania.
Najważniejsze obszary działania to:
- weryfikacja powodu zakupu – krótkie i trafne pytania pozwalają ocenić, czy pacjent rzeczywiście potrzebuje leku, czy szuka doraźnego rozwiązania, które pozwoli maskować objawy, a nie znaleźć przyczynę,
- uważność podczas wydawania wielu podobnych produktów – zawsze należy zweryfikować, czy wszystkie kupowane preparaty są dla jednego pacjenta,
- ograniczenie nieuzasadnionego gromadzenia leków – wydając kilka opakowań leku zawsze upewnij się, że pacjent stosuje go w sposób kontrolowany,
- zwracanie uwagi na „stałych klientów”
- niektóre leki bez recepty powinny być stosowane krótkotrwale, a przedłużające się samoleczenie może prowadzić m.in. do opóźnienia diagnostyki i właściwego leczenia,
- zdarzają się również sytuacje, w których pacjent kontynuuje terapię mimo, że powinien ją już dawno temu zakończyć,
- pacjenci mogą stosować leki nawet wtedy, kiedy nie widzą poprawy,
- czujność względem sygnałów alarmowych – zauważenie objawów, które wymagają konsultacji lekarskiej zamiast kolejnego leku.
W rozmowie siła
Nadkonsumpcja leków nie musi być tylko wynikiem niewiedzy. Może również wynikać z pośpiechu, lęku przed diagnostyką czy chorobą. Dlatego rozmawiaj z pacjentem! Nie ograniczaj się tylko do wydania produktu, ale prowadź rozmowę, która porządkuje decyzję pacjenta.
Skuteczna komunikacja opiera się na następujących zasadach:
- pytania otwarte zamiast automatycznych odpowiedzi,
- prosty język zamiast fachowego przeciążenia,
- konkretne informacje zamiast ogólników,
- życzliwa stanowczość zamiast biernego wydawania leku.
Rozwój usług farmaceutycznych
Doskonale wiemy, jak dużą rolę odgrywają technicy farmaceutyczni pracujący przy pierwszym stole w rozwoju usług farmaceutycznych. Proponowanie pacjentowi wizyty w pokoju opieki farmaceutycznej wraz z konsultacją farmaceutyczną może znacząco przyczynić się do ograniczenia nadkonsumpcji leków i suplementów diety. Największą rolę spośród wszystkich usług farmaceutycznych odgrywa przegląd lekowy, którego wykonanie niesie za sobą optymalizację farmakoterapii.
Podsumowanie
Ograniczenie nadkunsumpcji leków to nie tylko mniejsze ryzyko działań niepożądanych, zatruć, niepotrzebnych hospitalizacji, opóźnionej diagnostyki czy niekontrolowanego samoleczenia. W szerszej perspektywie oznacza to również większe bezpieczeństwo i korzyści dla całego systemu ochrony zdrowia. Technik farmaceutyczny jest w tym temacie postacią strategiczną, ponieważ jest najbliżej decyzji zakupowych pacjenta. Często to właśnie technik podejmuje decyzję o tym, czy pacjent wyjdzie z apteki z kolejnym niepotrzebnym produktem, czy realnym wsparciem.
Bibliografia
- Wieczorkowska, M. (2017). Teoretyczne i metodologiczne aspekty badań nad procesami medykalizacji – zarys problematyki. Przegląd Socjologiczny. 66. 10.26485/PS/2017/66.1/2.
- Stanczyk, E., Szalonka, K., Stańczyk, P., Nowak, W., Blicharz, J., Niklewicz, M., Gardocka-Jalowiec, A., Wierzbicka, K. (2023). Determinants of medicines consumption in Poland. Farmacja Polska. 79. 135-145. 10.32383/farmpol/171531.
