Odwodnienie organizmu to poważny stan, który stanowi zagrożenie zwłaszcza dla dzieci i osób starszych. Najczęściej kojarzy się z upałami, jednak do utraty wody przez organizm może dojść także zimą, na skutek różnych chorób oraz w wyniku stosowania niektórych leków.

Pacjent, który prosi o elektrolity, z reguły sam wie, że grozi mu odwodnienie, choć i w tym przypadku przeprowadzenie odpowiedniego wywiadu jest niezbędne. Trudniejsza jest identyfikacja pacjentów, których odwodnienie również może dotyczyć, a którzy nie są tego świadomi – tu nasza ogromna rola, farmaceutów i techników farmaceutycznych.

Schemat postępowania w przypadku pacjenta proszącego o elektrolity

Przeprowadź skuteczny wywiad według schematu WWHAM:

W – Who is it for? – Dla kogo potrzebny jest produkt?

Zweryfikuj wiek pacjenta, dowiedz się, czy pacjentka jest w ciąży lub karmi piersią.

W – What are the symptoms? – Jakie są objawy? Co się dzieje?

Dowiedz się, czy pacjent ma biegunkę, wymioty lub wysoko gorączkuje. Zweryfikuj, czy pacjent prezentuje objawy odwodnienia.

Objawy odwodnienia są tym bardziej nasilone, im silniejszy jest stopień  odwodnienia. Początkowo pojawia się:

• wzmożone pragnienie,
• rzadsze oddawanie moczu (a jeśli już go oddajemy, to jest w kolorze ciemnożółtym),
• suchość śluzówek jamy ustnej i języka,
• wzdęty brzuch,
• brak apetytu,
• senność, choć czasami pobudzenie,
• tępy, umiarkowany ból głowy bez konkretnego umiejscowienia,
• u niemowląt można zauważyć zapadające się ciemiączko i gałki oczne (skóra wokół oczu traci elastyczność, przez co stają się one optycznie mniejsze).

Jeśli nie dojdzie do uzupełnienia wody w organizmie, w dalszej kolejności pojawiają się:

• przyspieszona akcja serca,
• utrata elastyczności skóry,
• suchość skóry w okolicach pachowych i pachwinowych,
• gorączka,
• zmniejszenie napięcia gałek ocznych.

Następnie dochodzi do:

• spadku ciśnienia tętniczego krwi w pozycji stojącej (hipotonia ortostatyczna),
• pojawienia się drgawek,
• utraty przytomności.

Skieruj do lekarza pacjenta z biegunką, który dodatkowo deklaruje objawy alarmowe ze strony przewodu pokarmowego:

• krwawienie z przewodu pokarmowego,
• fusowate wymioty,
• czarne stolce,
• silny ból brzucha,
• bezmocz lub skąpomocz.

H – How long have they had symptoms? – Jak długo utrzymują się objawy?

Pacjenta z biegunką i/lub wymiotami utrzymującymi się dłużej niż kilka dni skieruj do lekarza.

A – Action already taken? – Co do tej pory stosował pacjent?

Zweryfikuj dotychczasowe postępowanie.

M – Medication being taken? – Czy pacjent stosuje przewlekle jakieś leki?

Zwróć szczególną uwagę na pacjentów, u których wzrasta ryzyko odwodnienia, tzn.:

• stosują leki diuretyczne oraz przeczyszczające,
• chorują na cukrzycę, przewlekłą chorobą nerek oraz niewydolność serca.

Wybierz odpowiedni produkt

JEŚLI ISTNIEJE WYSOKIE RYZYKO ODWODNIENIA – pacjentowi z biegunką i/lub wymiotami oraz z objawami odwodnienia lekkiego stopnia zaproponuj:

• Elektrolity o osmolarności 245 mOsm/l zgodnie z rekomendacjami WHO

JEŚLI NIE MA RYZYKA ODWODNIENIA LUB JEST ONO NIEWIELKIE – pacjentowi, który po prostu chce się lepiej nawodnić i uzupełnić elektrolity, przy umiarkowanej aktywności fizycznej i w trakcie upałów zaproponuj elektrolity:

•  o osmolarności niższej niż 245 mOsm/l charakteryzujące się przyjemniejszym smakiem
• dla dzieci – przeznaczone dla najmłodszych pacjentów
• o obniżonej zawartości glukozy – dla diabetyków
• o obniżonej zawartości sodu – dla pacjentów z nadciśnieniem

Każdorazowo przekaż informację o prawidłowym stosowaniu

• Elektrolity należy rozpuścić w odpowiedniej ilości wody zgodnie z informacją umieszczoną na opakowaniu lub w ulotce.
• Nie należy rozpuszczać większej ilości produktu w mniejszej objętości wody, jeśli pacjent chce się jeszcze lepiej nawodnić.
• Schłodzenie roztworu poprawi jego smak.
• W przypadku osób z wymiotami sprawdzi się reguła 5/5, czyli 5 ml płynu podawane co 5 minut.

Safety netting – siatka bezpieczeństwa

Przekaż pacjentowi, że w przypadku pogorszenia się stanu zdrowia i nasilenia objawów odwodnienia, powinien niezwłocznie skontaktować się z lekarzem lub wezwać zespół ratownictwa medycznego.

Kiedy pacjent nie prosi o elektrolity

Nie każdy pacjent potrzebujący wsparcia będzie prosił o elektrolity. Twoim zadaniem jest zatem identyfikacja pacjenta, któremu należy zwrócić uwagę na kwestię odpowiedniego nawodnienia. Kto to może być?

• Mały pacjent, dla którego rodzic prosi o mieszankę mlekozastępczą dla dzieci ulewających – ryzyko odwodnienia jest tym wyższe, im mniejszy jest pacjent, dlatego uprzedź rodzica, aby był czujny w razie nasilających się ulewań. Przekaż, aby kontrolował ilość zabrudzonych pieluszek – bezmocz i skąpomocz to objawy odwodnienia.
• Pacjent realizujący receptę na leki przeciwcukrzycowe, diuretyczne i kardiologiczne – pacjenci z cukrzycą, przewlekłą chorobą nerek i niewydolnością serca są bardziej narażeni na odwodnienie.
• Deklaruje złe samopoczucie – osłabienie, zawroty głowy mogą wskazywać na konieczność przyjmowania większej ilości płynów.
• Regularnie prosi o leki przeczyszczające – zwróć uwagę na konieczność uzupełniania płynów.
• Z postacią biegunkową IBS i innymi chorobami jelit – porozmawiaj z pacjentem na temat nawodnienia.

Odwodnienie w wieku podeszłym

Odwodnienie w wieku podeszłym to temat bardzo ważny, obejmujący wiele aspektów i wymagający szczególnej uwagi.

Z jednej strony proces starzenia się organizmu i związane z tym zmniejszenie zawartości wody w ustroju oraz gorsze funkcjonowanie poszczególnych narządów (w tym nerek oraz ośrodka pragnienia w mózgu) predysponują do występowania zaburzeń gospodarki wodno-elektrolitowej.

Co więcej, mamy wiele ograniczeń, które wpływają na mniejszą ilość wypitej w ciągu dnia wody, w tym m.in.:

• choroba zwyrodnieniowa stawów – pacjentowi ciężko wstać i pójść po wodę, a następnie do toalety,
• nietrzymanie moczu – pacjent celowo nie pije, aby ograniczyć dyskomfort,
• demencja i choroba Alzheimera – pacjent zapomina o nawadnianiu,
• choroba Parkinsona – pacjentowi ciężko stabilnie utrzymać szklankę z wodą,
• apatia i depresja,
• ograniczone zdolności komunikacyjne.

Z trzeciej strony, natomiast, odwodnienie u osób starszych powoduje objawy, które naturalnie przypisywane są postępującym procesom starzenia i mylnie interpretowane jako charakterystyczne dla przebiegu chorób w wieku podeszłym. Do objawów tych należą:

• ból i zawroty głowy,
• zaburzenia świadomości,
• zaburzenia widzenia,
• tachykardia,
• uczucie osłabienia,
• utrata elastyczności skóry i zapadnięte oczy,
• zaparcia,
• skłonność do upadków.

Podsumowanie

Picie wody, choć wydaje się takie oczywiste, dla niektórych pacjentów może być nie lada wyzwaniem. W szczególnych sytuacjach, takich jak biegunka i/lub wymioty, czy też wysoka gorączka, ryzyko odwodnienia zdecydowanie wzrasta, dlatego sama woda może już nie wystarczyć. Rekomendacja odpowiednich elektrolitów to jedno, ale udzielenie wsparcia z zachowaniem najwyższych zasad bezpieczeństwa stanowi podstawę rozmowy z pacjentem, u którego istnieje ryzyko odwodnienia. Wyjątkową grupą pacjentów są seniorzy, u których temat prawidłowego nawodnienia i odwodnienia ma zdecydowanie szerszy wymiar.

Bibliografia

1. Sawyer, C., Sanghavi, R., & Ortigoza, E. B. (2022). Neonatal gastroesophageal reflux. Early human development, 171, 105600. https://doi.org/10.1016/j.earlhumdev.2022.105600
2. Jośko-Ochojska J, Spandel L, Brus R. (2014). Odwodnienie osób w podeszłym wieku jako problem zdrowia publicznego, Hygeia Public Health, 49(4): 712-717. Pobrano z: http://www.h-ph.pl/pdf/hyg-2014/hyg-2014-4-712.pdf
3. https://ppets.co.uk/wwham-training